همافزایی منطقهای در میان تلاطمهای ژئوپلیتیک، چگونه گذار اقتصادی خاورمیانه را پیش میبرد؟
از یکپارچگی خلیج فارس تا کریدورهای فراقارهای
نویسنده: محمد زروک آهی، فعال اقتصادی
دیپلماسی ایرانی: خاورمیانه در سالهای پیش رو (۲۰۲۶ – ۲۰۲۵) با آزمونی دوگانه روبهروست، تشدید مناقشات ژئوپلیتیک از یک سو و تغییر ژرف در ساختار جهانی انرژی از سوی دیگر. با این حال، همکارهای اقتصادی منطقهای با گستره و عمقی بیسابقه در حال گسترش است، از تسریع یکپارچگی اقتصادی شورای همکاری خلیج فارس (GCC) گرفته تا اقدام هماهنگ اوپکپلاس برای تثبیت بازار در بحران انرژی، از راهاندازی رسمی کریدور زمینی سوریه، اردن، ترکیه تا اجرایی شدن موافقتنامهی مشارکت اقتصادی جامع (CEPA) میان امارات و آذربایجان و همچنین سرمایهگذاری مشترک منطقهای در هیدروژن سبز و هوش مصنوعی. آخرین گزارش بانک جهانی حاکی از آن است که نرخ رشد منطقه در سال ۲۰۲۵ به ۲.۸درصد و در سال ۲۰۲۶ به ۳.۳درصد خواهد رسید.
۱. همکاری انرژی و اقدام منطقهای: پاسداشت رگ حیات اقتصاد در بحران
۱.۱. شتاب یکپارچگی اقتصادی خلیج فارس (از هماهنگی سنتی تا اتحاد عملی)
در آوریل ۲۰۲۶، "جاسم محمد البدیوی"، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس(GCC)، در هشتمین نشست فوقالعادهی وزرای امور اقتصادی تأکید کرد که یکپارچگی اقتصادی خلیج فارس سنگ بنای حفظ دستاوردهای توسعه و مقابله با چالشهاست. وی با اشاره به حملات اخیر در منطقه خاطرنشان ساخت با توجه به سایه تحولات ژئوپلیتیک بر اقتصاد منطقه و جهان، ضرورت دارد از هماهنگی سنتی به سمت یکپارچگی عملی و واکنش مؤثر حرکت کنیم. تقویت هماهنگی های اقتصادی و ارتقای آن به سطحی بالاتر از یکپارچگی، اهمیتی فزاینده یافته است. این یکپارچگی، سنگ بنای تحکیم ثبات، حفاظت از دستاوردهای توسعه، افزایش تابآوری اقتصادی در برابر تغییرات و چالشها، و کاهش اثرات بحرانهاست.
این سخنان صرفاً یک بیانیه GCC نیست. در سالهای اخیر پیشرفتهای ملموسی در اقدام جمعی داشته است. گزارش عملکرد سال ۲۰۲۵ که توسط نهادهای کمکی دبیرخانه GCC ارائه شده، جزئیات تکمیل طرحها و پروژههای حوزهی اقتصادی و توسعه را نشان میدهد. همچنین روابط GCC اتحادیه اروپا در حال ارتقاست؛ البدیوی اعلام کرد که دو طرف از مبادلات تجاری سنتی به سمت ایجاد زنجیرههای ارزش مشترک و بلندمدت حرکت میکنند. حجم مبادلات تجاری کالا میان GCC و اتحادیه اروپا در حال حاضر به نزدیک ۱۹۷ میلیارد دلار رسیده و اتحادیه اروپا یکی از مهمترین شرکای تجاری GCC باقی مانده است. سرمایهگذاری مستقیم خارجی اروپا در کشورهای حاشیه خلیج فارس روندی صعودی دارد که نشانگر وابستگی عمیق اقتصادی و افزایش اعتماد به سرمایهگذاری است. افزون بر این، چهارمین دور مذاکرات موافقتنامه تجارت آزاد GCC با اندونزی در ژانویه ۲۰۲۶ برگزار شد تا دسترسی به بازارهای آسیایی بیش از پیش گسترش یابد.
۱.۲. افزایش هماهنگ تولید اوپکپلاس (اقدام جمعی در بحران)
در ۵ آوریل ۲۰۲۶، هشت کشور عربستان سعودی، روسیه، امارات متحده عربی، عراق، کویت، قزاقستان، الجزایر و عمان در نشستی برخط تصمیم گرفتند از ماه مه ۲۰۲۶ تولید نفت خام خود را روزانه ۲۰۶ هزار بشکه افزایش دهند و به تدریج از توافق کاهش داوطلبانه تولید خارج شوند. این تصمیم به شدت تحت تأثیر حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه و تشدید درگیری ها در خاورمیانه که باعث اختلال جدی تردد در تنگه هرمز شده، قرار گرفته است. بازسازی تأسیسات انرژی آسیبدیده پرهزینه و زمانبر است. اوپکپلاس در بیانیه خود بر اهمیت فوقالعاده تأمین امنیت مسیرهای کشتیرانی بینالمللی تأکید کرد و از تلاش برخی کشورهای عضو برای یافتن مسیرهای صادراتی جایگزین به منظور کاهش نوسانات بازار قدردانی کرد. این نشان می دهد که علیرغم وجود رقابتها و اختلافنظرها در منطقه، کشورهای عمده صادرکننده نفت در مواجهه با ریسک سیستماتیک، همچنان میتوانند در چارچوب اوپکپلاس اقدام هماهنگ انجام دهند و پشتیبانی لازم را برای ثبات بازار انرژی فراهم آورند.
۲. انقلاب در اتصال زمینی (شریان استراتژیک جدید جایگزین مسیر دریایی)
بحران تنگه هرمز به کاتالیزوری برای توسعهی جهشی اتصال زمینی در خاورمیانه تبدیل شده است. اختلال در مسیرهای سنتی حملونقل دریایی، کریدورهای زمینی خاورمیانه را از یک چشمانداز بلندمدت به سطحی عملیاتی و واقعی کشانده است. در ژانویه ۲۰۲۶، ترکیه، سوریه و اردن تفاهمنامه همکاری حملونقل را امضا کرده و رسماً پروژه کریدور میانی را آغاز کردند. این توافق چارچوبی جامع از مقررات و فناوریهای حملونقل زمینی، دریایی و ریلی را در بر میگیرد که هدف آن سادهسازی تشریفات مرزی، کاهش هزینههای حملونقل و ایجاد یک پل زمینی – دریایی طی سه سال است که بنادر مدیترانه را به بندر عقبه در دریای سرخ متصل میکند. این پروژه اولویت خود را بر توسعهی راهآهن گذاشته است و در نظر دارد آناتولی شمالی را به بندر عقبه در جنوب و سپس به خلیج فارس متصل کند. نوسازی راهآهن حجاز هستهی اصلی این پروژه است.
تقریباً همزمان، عربستان سعودی و ترکیه بر سر یک مسیر تجاری به توافق رسیدند. عربستان همچنین خط لولهای در شرق خود را فعال کرده تا نفت را بدون عبور از تنگه هرمز به بندر ینبع برساند. وزیر تجارت ترکیه گفت: "از طریق این مسیر، کالاهایی که نمیتوانند از تنگه هرمز عبور کنند، از طریق خطوط لوله و جادهها به کشورهای منطقه میرسند". ظهور کریدورهای زمینی نه تنها پاسخی اضطراری به اختلال در حملونقل دریایی است، بلکه در حال بازتعریف تمامی جغرافیای تجاری خاورمیانه است که زنجیره تأمین جدیدی از خلیج فارس از طریق شام (لوانت) به اروپا در حال شکلگیری است.
۳. کریدور اقتصادی هند،خاورمیانه،اروپا (IMEC)
این کریدور چشماندازی دیجیتال در مقیاس جهانی دارد.IMEC یکی از جاهطلبانهترین طرحهای زیربنایی فرامنطقهای در سالهای اخیر است که شامل یک کریدور شرقی (هند به خلیج فارس) و یک کریدور شمالی (خلیج فارس به اروپا) میشود. در اوایل ۲۰۲۶، وزیر خارجه هند "سوبرامانیام جیشنکار" در کنفرانس امنیتی مونیخ اذعان کرد که این پروژه به دلیل درگیری گسترده در غرب آسیا کندتر از حد انتظار پیش رفته زیرا درگیری بزرگی در خاورمیانه رخ داده و توجه همه بر آن متمرکز شده است.
با این حال، جیشنکار تأکید کرد که علاقه هند و اروپا به IMEC عظیم و پایدار است. وی با اشاره به عبارت "بازگشت از تعطیلات تاریخ" که صدراعظم آلمان (مرتس) به کار برده بود، گفت IMEC دقیقاً همان بخشی از تاریخ است که باید دوباره اختراع شود. در همین حال، آمریکا و امارات در ژانویه ۲۰۲۶ یازدهمین دور گفتگوی سیاست اقتصادی خود را برگزار کردند و مجدداً از IMEC حمایت نموده و تمرکز همکاری را بر زیرساختهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی و زنجیره تأمین امن قرار دادند. با وجود ابرهای تیره ژئوپلیتیک، IMEC به عنوان پل راهبردی اتصال آسیا، خاورمیانه و اروپا، همچنان از حمایت قاطع طرفهای اصلی برخوردار است.
۴. هیدروژن سبز و انرژی تجدیدپذیر (گذار انرژی با محرکیت همکاری منطقهای)
گذار انرژی به یکی از پویاترین حوزههای همکاری منطقهای در خاورمیانه تبدیل شده و کشورها در زمینه هیدروژن سبز الگویی از همکاری مکمل شکل دادهاند. عمان در پایان سال ۲۰۲۵ سومین مرحله مناقصه پروژههای هیدروژن سبز را آغاز کرد و انتظار میرود در ۲۰۲۵–۲۰۲۶ برندگان اعلام شوند. این کشور همچنین به طور فعال در حال ایجاد کریدور هیدروژن مایع است و مطالعه امکانسنجی صادرات را به پایان رسانده و مسیرهای صادراتی از بندر دقم به بندر آمستردام (بازار اروپا) و سنگاپور (بازار آسیا-اقیانوسیه) را تأیید کرده است. مصر در جریان رویداد EGYPES ۲۰۲۶، شرکتهای AlexFert، Orascom Construction، Abu Qir Fertilizers و UEG تفاهمنامهای برای احداث یک هاب هیدروژن سبز ۵۰۰ مگاواتی در اسکندریه امضا کردند تا هیدروژن سبز را در تولید آمونیاک کم کربن ادغام کنند. استراتژی ملی هیدروژن کم کربن مصر هدف دارد تا سهم ۸٪ از بازار جهانی هیدروژن را تا سال ۲۰۴۰ به دست آورد، ۱۸ میلیارد دلار به تولید ناخالص داخلی بیفزاید و بیش از ۱۰۰ هزار شغل ایجاد کند.
همکاری منطقهای به شرکتهای چینی نیز گسترش یافته است. شرکت انرژی هیدروژنی "شینسیچوانگ" چین در سال ۲۰۲۵ با شرکت سعودی MOAJ قراردادی امضا کرد تا شش ایستگاه تأمین هیدروژن را در امتداد محور ترافیکی جده، ریاض، دمام در عربستان احداث کند و تمامی آنها تا سال ۲۰۲۶ به بهرهبرداری برسد. خاورمیانه از یک صادرکننده صرف انرژی، به یکی از گرههای اصلی زنجیره تأمین جهانی هیدروژن سبز تبدیل میشود که این گذار بدون همکاری عمیق درونمنطقهای و برونمنطقهای ممکن نیست.
۵. اقتصاد دیجیتال و گذار دانشبنیان (رقابت منطقهای با محوریت هوش مصنوعی)
اقتصاد دانشبنیان و فناوری دیجیتال به ستون اصلی استراتژیهای تنوعبخشی اقتصادی در خاورمیانه تبدیل شده است. بر اساس پیشبینی گارتنر، هزینههای فناوری اطلاعات در خاورمیانه و شمال آفریقا در سال ۲۰۲۶ به ۱۶۹ میلیارد دلار خواهد رسید که نسبت به سال قبل ۸.۹٪ رشد دارد و هوش مصنوعی و اتوماسیون هوشمند مهمترین محرکها هستند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس سرمایهگذاری عظیمی در هوش مصنوعی انجام دادهاند. در اوایل ۲۰۲۵، در کنفرانس فناوری LEAP عربستان، تعهدات سرمایهگذاری بیش از ۲۰ میلیارد دلار اعلام شد. پارک هوش مصنوعی امارات_آمریکا با ظرفیت ۵ گیگاوات به عنوان بزرگترین پروژه زیرساخت هوش مصنوعی خارج از آمریکا رونمایی شد و مایکروسافت متعهد گردید بین ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۹ حدود ۱۵.۲ میلیارد دلار در امارات سرمایهگذاری کند. مصر نیز در سال ۲۰۲۵ استراتژی ملی هوش مصنوعی ۲۰۲۵–۲۰۳۰ را رسماً آغاز کرد و در فوریه ۲۰۲۶ میزبان نخستین نمایشگاه و اجلاس جهانی هوش مصنوعی خاورمیانه و آفریقا بود و جایگاه خود را به عنوان یک رهبر منطقهای در هوش مصنوعی تثبیت کرد.
در زمینه فناوری مالی و همکاری فرامرزی، منطقه "فوتین" شنژن در آوریل ۲۰۲۶ با منطقه آزاد مالی ابوظبی (ADGM) تفاهمنامه همکاری امضا کرد و دو طرف در زمینه نوآوری مالی، هوش مصنوعی و مالی پایدار همکاری خواهند کرد. پیش از این، شنژن در سال ۲۰۲۴ با شهر ابوظبی به عنوان شهرهای دوست خواهرخوانده همکاری داشت و در اوت ۲۰۲۵ نشست همکاری صنعت اقتصاد دیجیتال را برگزار کرده بود که زمینهی همکاری مالی و فناوری دو طرف را فراهم آورد. اقتصاد دیجیتال در حال تبدیل شدن به پیوندی نوین برای همکاری منطقهای در خاورمیانه است. از مراکز محاسباتی خلیج فارس تا قطب استعدادهای شمال آفریقا، یک کریدور دیجیتال در سراسر خاورمیانه در حال شکلگیری است.
۶. همکاری اقتصادی چین و امارات (نمونهای موفق از همکاری منطقهای)
به عنوان نمونهای شاخص از همکاری منطقهای در خاورمیانه، روابط اقتصادی چین و امارات متحده عربی در سال ۲۰۲۵ به یک جهش تاریخی دست یافت. تجارت غیرنفتی دو کشور به ۱۱۱.۵ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل ۲۴.۵٪ رشد داشت و برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ میلیارد دلار عبور کرد. چین بزرگترین شریک تجاری امارات باقی ماند و امارات نیز به یکی از مهمترین شرکای تجاری چین در خاورمیانه و آفریقا تبدیل شد.
در آوریل ۲۰۲۶، ولیعهد ابوظبی "خالد بن محمد بن زاید آل نهیان"، با یک هیئت بلندپایه از چین دیدار کرد و دو کشور ۲۴ تفاهمنامه در حوزههایی همچون تجارت، سرمایهگذاری، انرژی نوین، هوش مصنوعی، لجستیک، فناوری کشاورزی، اقتصاد دیجیتال و سلامت امضا کردند. از جمله، شرکت "پاورچاینا" و شرکت انرژی آینده ابوظبی (مصدر) پروژه یکپارچه فتولتائیک و ذخیرهسازی RTC را امضا کردند که یکی از بزرگترین پروژههای فتولتائیک و ذخیرهسازی جهان است. شرکت کاتل (CATL) با صندوق ثروت ملی ابوظبی در زمینه احداث کارخانه ابرباتری لیتیومی سرمایهگذاری مشترک کرد. شرکت اساف اکسپرس (SF Express) با هواپیمایی اتحاد یک شرکت سرمایهگذاری مشترک تأسیس کرده و برنامه دارد ۵ مسیر جدید به چین اضافه کرده و پروازهای هفتگی را به ۲۸ فرکانس افزایش دهد.
در حوزه همکاریهای صنعتی، منطقه همکاری تجاری سوئز، تدا چین و مصر تا پایان سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۰۰ شرکت را جذب کرده که حجم سرمایهگذاری حدود ۳.۸ میلیارد دلار بوده است که بیش از ۱۰ هزار شغل برای مصر ایجاد کرده و نرخ بکارگیری نیروی کار محلی بیش از ۹۵٪ بوده و حدود ۳۱۰ میلیون دلار مالیات پرداخت شده است. همکاری چین و امارات از الگوی سنتی نفت در برابر کالا به هماهنگی تمام زنجیرهای شامل صنایع پیشرفته، انرژی سبز، اقتصاد دیجیتال و خدمات مالی ارتقا یافته است که این الگو میتواند مرجعی مهم برای همکاریهای خارجی دیگر کشورهای خاورمیانه باشد.
۷. چالشها و چشمانداز (مسیر آینده همکاری منطقهای)
با وجود پیشرفتهای قابل توجه، همکاری منطقهای در خاورمیانه همچنان با چالشهای جدی روبهرو است:
۱. تأثیر مستمر مناقشات ژئوپلیتیک
اختلال در تنگه هرمز و حملات مکرر به تأسیسات انرژی، مستقیماً بر ثبات زنجیره تأمین و اعتماد سرمایهگذاری تأثیر میگذارد و اجرای پروژههای فرامرزی را با دشواری مواجه میسازد. کندی پیشرفت IMEC به دلیل درگیری در غرب آسیا گواه این موضوع است.
۲. عقبماندگی یکپارچگی نهادی
اگرچه مقامات عالی رتبه GCC همواره بر تسریع گامهای اقدام جمعی تأکید دارند، اما اهداف یکپارچگی عمیقتر مانند اتحادیه گمرکی و اتحادیه پولی هنوز محقق نشده و سیاستها و مقررات صنعتی کشورها هنوز تفاوتهای چشمگیری با هم دارند.
۳. فشار مداوم اشتغال و جمعیت
گزارش بانک جهانی نشان میدهد اگرچه رشد اقتصادی منطقه در ۲۰۲۵_۲۰۲۶ اندکی بهبود یافته، اما ایجاد اشتغال بزرگترین چالش است؛ جمعیت در سن کار منطقه به سرعت در حال رشد است اما رشد اقتصادی نتوانسته به اندازه کافی نیروی کار را جذب کند.
در چشمانداز آینده، همکاری منطقهای خاورمیانه چهار روند عمده خواهد داشت:
۱. از توافقهای دوجانبه به شبکههای چندجانبه
کریدور سوریه، اردن، ترکیه (IMEC) زنجیره ارزش GCCاتحادیه اروپا و دیگر چارچوبهای فرامنطقهای به تدریج پیکربندی اتصال چندلایه را شکل خواهند داد.
۲. از همکاری انرژی به هماهنگی تمام زنجیره صنعتی
هیدروژن سبز، زیرساختهای محاسباتی هوش مصنوعی و فناوری مالی به قطبهای رشد جدید همکاری تبدیل میشوند.
۳. از سلطه غرب به توجه متوازن به شرق و غرب
نیروهای شرقی به رهبری همکاری چین_امارات به تدریج به شرکای مهم گذار اقتصادی خاورمیانه تبدیل میشوند.
۴. از واکنش منفعلانه به اقدام پیشگیرانه
ساخت کریدورهای زمینی ناشی از بحران هرمز، نشاندهنده تغییر استراتژیک کشورهای منطقه از اجتناب منفعلانه از ریسک به بازتعریف فعالانه جغرافیای تجاری است.
نتیجهگیری
خاورمیانه در یک چهارراه تاریخی حساس برای گذار اقتصادی خود قرار دارد. همکاری منطقهای از یک گزینه حاشیهای به یک ضرورت استراتژیک تبدیل شده است. کشورها و زیرمناطقی که بتوانند از اختلافات سیاسی عبور کرده، منابع خود را تلفیق کنند و به طور هماهنگ به چالشهای مشترک پاسخ دهند، در رقابت جهانی آینده جایگاه مطلوبی به دست خواهند آورد. همانطور که دبیرکل GCC گفت: "یکپارچگی اقتصادی سنگ بنای تحکیم ثبات، سازگاری با تغییرات و کاهش اثرات بحرانها است" در محیطی سرشار از عدم قطعیت، نیروی همکاری منطقهای خاورمیانه به منبعی از یقین تبدیل میشود.
نظر شما :